تدابیر و درمانهای سنتی در حاملگى و زایمان
روشهای سنتی پیشگیرى از حاملگى
در اصفهان:
براى زنان:
- گذاشتن شیاف بومادران در مهبل هنگام نزدیکى؛
- گذاشتن تکهاى نبات در مهبل هنگام نزدیکى؛
- گذاشتن تکه لاک یا ماده صمغى در مهبل هنگام نزدیکى؛
- گذاشتن تکهاى اسفنج که به نخى بستهاند در مهبل؛
- فزرجه نعناع تازه کوبیده پیش از نزدیکى؛
- فزرجه تخم یونجه صحرایى، خردل، سرگین فیل و تخم کویج (زعرو یا زالزالک).
براى مردان
- مالیدن مخلوط ساییده ناترون و روغن کنجد به آلت قبل از مباشرت
- مالیدن آب برگ سداب یا ترب و ناترون به مقدار مساوى به آلت (جانب اللهى و آذرمهر: 7).
مراقبتهاى سنتی دوره حاملگى
در یارند کاشان زن حامله باید از انجام کارهاى زیر پرهیز کند:
- بلند کردن اشیاى سنگین؛
- خوردن گیاهانى که سقط کننده است؛
- طاقباز خوابیدن، زیرا باعث خفگى نوزاد مىشود. زن باردار حتما باید به پهلو بخوابد؛
- نگاه کردن به خسوف زیرا معتقدند هنگام ماهگرفتگى بر هر قسمت بدن که دست بگذارند در همان قسمت خال بزرگ و قرمزرنگى خواهد داشت؛
- خوابیدن بیش از حد لزوم زیرا باعث سختزایى مىشود. زن باردار باید حتما پیادهروى کند تا زایمان راحتى داشته باشد.
- هول کردن و ترسیدن. بر این باورند زن باردار نباید به هیچ وجه هول کند، لذا خبرهایى که باعث هیجان مىشود بسیار آرام به او مىرسانند.
- از رفتن به اماکن خلوت و تاریک پرهیز کنند زیرا ممکن است دچار آلزدگى شوند.
در بین عشایر بهمئى به محض اینکه زنى متوجه شود که باردار شده است به گردن خود سنگهاى کوچک الوان که مهر بچه نامیده مىشود مىآویزد. این کار براى دور شدن چشم زخم تا زمان تولد بچه انجام مىشود و اگر قدرت خرید چنین سنگهایى نداشته باشد چاقوى کوچک و پنجه خرس به گردن مىآویزد یا دکمههایى به لباس خود مىدوزد.
پولاک مىنویسد: در دوره باردارى زنان پرهیز معتدلى دارند و از پر کردن معده و جنبوجوش بسیار و فوق العاده خوددارى مىکنند. اما اسبسوارى را بد نمىدانند. در ماههاى آخر حاملگى زن آبستن جوهر تباشیر و سایر خاکهاى خوشطعم مىخورد.
رژیم های غذایى سنتی و عامیانه برای زن حامله
در یارند کاشان:
- خوردن لبنیات مخصوصا شیر زیرا موجب زیاد شدن شیر مىشود؛
- خوردن میوهجات و سبزیجات مخصوصا سیب و انار که موجب زیبارویى نوزاد مىشود؛
- خوردن مواد گوشتى مثل گوشت گوسفند و مرغ جهت سلامتى کودک؛
- خوردن مایعات و غذاهاى آبدار مثل انواع آش جهت ازدیاد شیر.
در یزد زن حامله رژیم غذایى مشخص دارد:
- زرتشتیان کندر خوراکى مىخورند با این باور که روى مغز بچه اثر مىگذارد و او را باهوش مىکند.
- خوردن سیب باعث خوشگل شدن بچه و چال افتادن گونه و زنخدانش مىشود.
- مسلمانان یزدى نیز به نیت خوشگل شدن بچه در ماه اول حاملگى سوره یاسین مىخواندند و به انار شیرین و سیب سرخ فوت مىکردند و مىخوردند.
- داخل دمنوش گلگاوزبان یک عدد زرده تخممرغ خانگى می اندازند و خوب به هم می زنند و مىخورند تا قوت بگیرند.
- از خوردن غذاهاى باددار مثل بادمجان، کاهو، گوجهفرنگى خوددارى مىکردند که باد تو دل و کمر آنها نیفتد.
به اعتقاد مردم اصفهان تغذیه زن باردار تأثیر مستقیمى بر روى جنین دارد به طورى که حتى خلق و خو و زشتى و زیبایى کودک به نوع تغذیه در زمان باردارى بستگى دارد نقش و ترتیب طبقهبندى خوراکها به شرح زیر است:
الف- زیبایى:
- خوردن سیب درختى و تخم گشنیز و نیز گلابى و به، بچه را زیبا مىکند.
- گاز زدن ته سیب (گودى ته میوه) باعث چال افتادن گونه و زیبایى صورت مىشود.
- مصرف آرد جو موهاى بچه را پرپشت مىکند.
- خوردن گوشت آهو باعث مىشود که چشمهاى بچه سیاه و ابروهاى او پرپشت و درهم ریخته شود.
ب- زشتى:
- خوردن شیرینى یا ترشى زیاد بچه را زشترو مىکند؛
- اگر زن آبستن غذاى خوشبو یا نوبرى دید یا حتى بوى آن را شنید باید به او بدهند که بخورد، در غیر این صورت چشم بچهاش زاغ مىشود.
ج- صالح و خوشسیرت:
- خوردن سیب و انار باعث مىشود بچه صالح و خوشسیرت شود؛
- ترشىها خصوصا سرکه نوزاد را ضعیف البنیه مىکند؛
- هندوانه، هویج، سیبزمینى، تخممرغ پخته براى زن باردار مفید نیست؛
- خوردن مسهلات بهخصوص فلوس، منیزى، اکلیل، ناخنک و تباشیر بسیار مضر است؛
- فلفل مضر است.
- خوردن کرفس بهخصوص در ماههاى اول باردارى، ممکن است منجر به سقط جنین شود.
مصرف خوراکىهاى زیر توصیه مىشود:
- میوههایى مثل انگور، انجیر، سیب، انار، به و خربزه بسیار مفید است،
- جوشانده برزک و ارپا روزى یک استکان مفید است،
- استفاده از روغن زیتون بر سایر روغنها مزیت دارد.
رژیم غذایى براى پسرزایى
آنچه که در عقاید گذشتگان مشهود است، این است که آنها معتقد بودند تعیین جنسیت جنین بعد از لقاح نیز امکان پذیر است، در حالی که از نظر فیزیولوژی بعد از لقاح جنسیت جنین تعیین می گردد.
در خراسان اگر زن حامله بخواهد بچهاش پسر باشد غذاها و چیزهاى گرم مثل مرغ و عسل و شیره انگور و شیره نبات مىخورد.
- روزى که اولین آثار حمل در زن حامله مشاهده شد، براى پسر شدن مولود، یکى از محارم و کسان او کلمه محمد روى پهلوى راستش مىنویسد. سابقا نزد دعانویس مىرفتند و او شکل حضرت سلیمان را روى پهلوى راست زن مىکشید.
مردم اصفهان براى پسر شدن جنین تجویز مىکنند:
- خوردن خرما، فلفل، انار، سیب و آلو؛
- خوردن جوز بویاى کوبیده مخلوط با نبات؛
- خوردن مغز بادام، فندق و پسته قبل از باردار شدن؛
- اگر قبل از باردار شدن گوشت مرغ سیاه بخورد پسردار مىشود.
- اگر روز چهلم آبستنى بیضه خروس بخورد، جنین پسر مىشود.
- اگر زن بعد از نزدیکى به اندازه یک باقلاى طبى از زهره خرس نر که در شراب انگور خیسانده باشند بخورد، صاحب پسر مىشود.
- اگر بعد از نزدیکى یا در روزهاى اول باردارى دنبلان گوسفند بخورد، پسردار مىشود.
- اگر در بیست روز اول باردارى هر روز یک انار شیرین با خرماى سیاه بخورد پسردار مىشود.
زنان ایل بهمئى معتقدند که خوردن خوراکىهاى گرم مانند خرما و مرغ و بعضى از گیاهان براى تولید نوزاد پسر بسیار مؤثر است.
رژیم غذایى براى دخترزایى
در اصفهان:
- خوردن گوشت قرمز، پیاز و غذاهاى سرد (رطوبتى و کمقوت) باعث دختر شدن جنین مىشود.
- اگر زن قبل از باردارى زیاد دل و قلوه گوسفند بخورد دخترزا مىشود.
- زنى که ماست و برنج زیاد بخورد دخترزا مىشود.
نقش مرد در تعیین جنسیت
- به باور مردم اصفهان اگر مرد قبل از نزدیکى دنبلان گوسفند بخورد پسردار مىشود.
- اگر مرد و زن هر دو قبل از نزدیکى براى مدتى به طور مرتب به مقدار زیاد عسل بخورند، پسردار مىشوند.
- اگر در هنگام نزدیکى مرد زودتر انزال شود فرزند آنها پسر و اگر زن زودتر انزال شد فرزند دختر خواهد بود.
اگر منى مرد زیاد باشد جنین پسر مىشود.
عوامل مؤثر بر وضعیت جنین
خوشگل شدن کودک: در خراسان اگر زن حامله سیب و هلو بخورد بچهاش خوشآبورنگ خواهد شد.
بوى غذا: در قزوین اگر زن آبستنى بوى غذا یا طعامى را استشمام کند باید از آن غذا به او بچشانند وگرنه بچه مىاندازد.
در باورهاى عامیانه نه تنها خورد و خوراک، بلکه رفتار و کردار زن حامله بر روى جنین اثر مىگذارد. بخشى از این باورها که نقش بازدارنده دارد به شرح زیر است:
دیدن حیوان: در باور مردم هریس آذربایجان وقتى زن آبستن جلوى خرگوش یا شتر توقف کرده باشد اگر بچه در شکمش بجنبد، دهنگشاد به دنیا مىآید.
شباهت: در شیراز بر این باورند که اولین مرتبهاى که نوزاد در شکم مادرش مىجنبد هرکس روبروى مادرش باشد، نوزاد شکل او خواهد شد.
تمایلات: در باور مردم شیراز اگر زن حامله به چیزى میل کند و در دسترس نباشد، چشم بچهاش زاغ مىشود.
دیدن مرده: در هریس آذربایجان اگر مقابل مرده بایستد، شورچشم خواهد شد.
مکان: در باور مردم هریس آذربایجان اگر در مستراح بچه در شکم بجنبد، دهانش بدبو خواهد شد.
ظرف آبخورى: به باور ارامنه اصفهان اگر زن حامله بر سر چاه با دلو آب بخورد، دهان بچهاش گشاد خواهد شد، ولى اگر با لیوان آب بخورد، دهان بچهاش تنگ خواهد شد.
کار: به باور ارامنه اصفهان اگر زن حامله گوشت چرخ کند یا بکوبد چشمان کودکش درشت و برجسته و گردنش دراز و لاغر خواهد شد.
درمان های سنتی و عامیانه برای ویار
در خراسان زن حامله را به دکان شیرینىفروشى مىبرند و به او مقدارى باقلواى گرم که تازه از. فر بیرون آمده مىدهند.
در تهران هوس زن به برخى از خوردنى و بیزارى از دیگر خوردنىها را به رشد جنین پیوسته مىدانستند. مثلا باور داشتند که هنگام مو درآوردن بچه، مادر هوس خوردن ترشى مىکند، فرستادن ویارانه به ویژه براى عروس حتمى بود، خوراک پخته با سبزى و ترشى و مانند آن. در بهار معمولا ویارانه دلمه مىپختند که چاشنى آن سرکه شیره یا سرکه قند بود. کاهو و سرکه، گلپر، شنگ، شبدر، گوجهسبز و چغاله بادام نیز از ویارانههاى بهاران بود. آش رشته با کشک و سیرداغ و پیازداغ و نعناعداغ نیز از ویارانهها بود، زن آبستن که به حمام مىرفت، آش سماق با کوفته برنجى یا کوفته نخودچى با ترشى بادمجان و یا پیازترشى و سبزى خوردن به حمام مىبردند. کشک بادمجان و کشک نیز از غذاهاى ویارانه بود و باید سیرداغ هم داشت، زیرا یکى از خاصیتهاى سیر خام آن است که از استفراغ جلوگیرى مىکند. کباب تنورى، چغارتمه (غذایى از دل و جگر و سنگدان مرغ) و سیرابى گاو نیز از غذاهاى ویارانه بود.
در لرستان اگر ویار زن باردار شدید باشد و مرتب حالت استفراغ داشته باشد شکمبه گوسفند را مىپزند و مقدارى از عصاره آن را با تکهاى از شکمبه به او مىخورانند.
در خراسان شکمبه گوسفند را تمیز مىکنند و در آب مىجوشانند و به آن آبلیمو مىزنند و پنهانى در خوراک زن آبستن مىریزند.
در منطقه فامور بر این باورند که ویار زن به او نرسد چشم بچه سبز مىشود.
در اصفهان براى درمان ویار استفاده مىکنند:
- جوشانده گلگاوزبان و گل بنفشه از هرکدام یک مثقال در روز؛
- پرهیز از خوراکىهاى باددار مثل خورش بادمجان و امثال آن؛
- خوردن عرق رازیانه و دانه رازیانه؛
- به و عرق به؛
- کباب گنجشک (گنجشک را باید درسته کباب کنند)؛
- نخود خیسانده، سیرابى گوسفند و سرکه؛
- ماهى ریز قنات؛
- پرهیز از خوردن مسهلهاى قوى.
درمانهای سنتی و عامیانه برای امراض دوره حاملگى
- خنش و خارش رحم: اگر زن آبستن رحمش خنش مىکرد، مهره خر را مىسابید و به رحمش مىمالید تا خوب شود.
زن باردار معمولا به عوارض زیر دچار مىشود:
- درد پشت که به علت اختلال جریان خون، سنگینى وزن، و ضعف فعالیت کلیهها است که در اثر خوردن غذاهاى باددار تشدید مىشود.
- تنگى نفس که بر اثر ضعف بنیه است.
- درد شکم و باد و نفخ معده که علت آن خوردن غذاى باددار و ثقیل است.
- خارش بدن که بر اثر بالا رفتن حرارت بدن به واسطه تنفس بچه است.
- طپش قلب که بر اثر عصبانیت و ناراحتى روحى است.
درمان:
- براى درمان تنگى نفس و نفخ شکم گل بنفشه، گلگاوزبان و پرسیاووشان، سنبل الطیب را دمکرده روزى یک استکان با نبات بخورد.
- براى رفع طپش قلب و تنگى نفس هر روز کمى گل داغستان بخورد (گل داغستان گل خوشبو و صورتىرنگ است که براى ویار زنان حامله نیز تجویز مىشود).
- براى رفع خارش بدن گل سرشور را در آب ریخته قسمت غلیظ آن را گرفته به بدن بمالد.
- براى یبوست شیاف آب نبات یا پولکى یا روغن زیتون مفید است.
سایر تجویزات:
- ماساژ با روغن کرچک؛
- خوردن گز انگبین؛
- خوردن نبات داغ (نبات خشک را در ظرفى گرم کرده، تفت دهند و سپس در آب حل کنند)؛
- گرد آویشن را نرم کوبیده با ماست شیرین تازه مخلوط کنند و بخورند؛
- پوست داخلى جوز بویا را نرم کوبیده، گرد آن را با عسل گرم مخلوط کرده سه روز متوالى در حمام گرم و بخاردار به مهرههاى پشت و ناحیه کمر و پا بمالند و ماساژ دهند تا به عرق بیفتد؛
- آب تخم سفید (از گیاهان دارویى است) با یک لیوان آب مخلوط کرده بخورند.
پیشبینى جنسیت جنین
در یارند کاشان:
- اگر صورت زن حامله لک بیاورد، کودک او دختر و اگر زیبا باشد پسر خواهد بود.
- از زن مىخواستند چشمهایش را ببندد بعد قیچى یا کاردى در مقابل او قرار مىدادند اگر قیچى برمىداشت دختر و اگر کارد برمىداشت نوزاد پسر بود.
دستورات عامیانه و سنتی برای پیشگیرى از سقط جنین
در خراسان کمر زن حاملهاى که با خونریزى به سقط جنین تهدید مىشود با روغن بلیسان چرب مىکنند. پس از آن مقدارى آهک برداشته دوبار در آب مىشویند و با سفیده تخممرغ مخلوط مىکنند و به کمر زائو مىچسبانند. اگر این عمل نتیجه نداد و خونریزى شدیدتر شد، زعفران را مىسایند و چند قطره آب روى آن مىریزند و محلول به دست آمده را به دور کمر زن مىمالند و قدرى از آن را در گودى نافش مىریزند، سپس یک شیشه گلاب در ظرفى خالى مىکنند و روى آتش مىگذارند، وقتى به جوش آمد، حولهاى در آن فرو مىبرند و مىچلانند و به کمر زن مىبندند. اگر بازهم خونریزى قطع نشد، به این نتیجه مىرسند که زن بچهخوره دارد، لذا مقدارى سیاهدانه را با نبات مىکوبند و سه روز متوالى ناشتا به او مىدهند، تا بچهخوره بیفتد.
در بختیارى زن باردار براى اینکه بو نفهمد و بچهاش سقط نشود باید هرچند گاه یکبار با آب کرفس حمام بگیرد و مهره فهمه با خود داشته باشد.
روشهای سنتی و عامیانه برای اقدام به سقط
در لرستان براى سقط جنین از روشهاى زیر استفاده مىشود:
1. خوردن زعفران و عسل که باعث خونریزى و سقط بچه مىشود؛
2. خوردن گلاب در چندین نوبت؛
3. خوردن آب جعفرى؛
4. برداشتن بار سنگین.
در خراسان براى سقط جنین:
1. سه روز متوالى ناشتا آب زرشک مىخورند؛
2. جعفرى را مىکوبند و عصاره آن را سه روز پىدرپى قبل از صرف صبحانه سر مىکشند؛
3. سه روز متوالى روزى یک مثقال زعفران را در آب حل کرده مىخورند؛
4. پوست پیاز و روناس را با اندکى آب در ظرفى مىجوشانند و شربت آن را سه روز پشت سر هم ناشتا مىخورند؛
5. چند مثقال زلیر در مقدارى آب ریخته مدتى مىجوشانند و عصاره غلیظ آن را روى پارچهاى تنک مىکنند و زیر شکم زن حامله مىبندند؛
6. اگر اعمال فوق مؤثر واقع نشد، ریشه درخت شاهتوت را مىجوشانند و شیره آن را سه روز متوالى مىخورند.
در اصفهان از جوشانده ریشه شنبلیله استفاده مىشود.