اقدامات سنتی و عامیانه بعد از زایمان
اقدامات سنتی و عامیانه بلافاصله بعد از زایمان
- خارج ساختن جفت
در خراسان پس از آنکه طفل به دنیا آمد، ماما بچه را در سینى روى خاکسترها قرار مىدهد و بند جفت را مىکشد تا خارج شود، بعد حدود پنج سیر روغن زرد داغ مىکنند و مقدارى فلفل و نبات کوبیده در آن مىریزند و سه یا چهار زرده تخممرغ هم به آن مىافزایند و به زائو که همچنان روى خشت نشسته مىدهند تا بخورد. بعد زائو را در رختخواب مىخوابانند تا استراحت کند. گاهى به جاى روغن خالص و نبات و تخممرغ کاچى با مقدارى زیره و بادیان و زعفران و هل باد و هل رسمى نیز کوبیده روى آن مىپاشند و به زائو مىدهند. به جفت نیز چهل سوزن و چهل سنجاق فرو مىکنند و سپس آن را در پارچه سفیدى شبیه به کفن مىپیچند و به همان صورت در کوزه دهانگشاد آب ندیدهاى قرار مىدهند و در گوشه باغچه دفن مىکنند.
در قزوین نیز به همین شکل عمل مىکنند.
- نافبرى
در خراسان ماما چهار انگشت از بالاى ناف بچه اندازه مىگیرد و در محل انگشت چهارم یک نخ ابریشمى هفت رنگ به دور ناف مىپیچد و نخ را از دو طرف محکم مىکشد تا ناف قطع شود.
ناف نوزاد پسر را با نخ سیاه و دختر را با نخ گلى یا سفید مىبندند و با کارد یا قیچى بند ناف را مىبرند. بعد از بریدن ناف بچه را با آب نمک نیمگرم شستشو مىدهند و یک نخ سه رنگ (آبى، سفید و سیاه) به ناف بچه مىبندند و قنداق مىکنند. وقتى ناف بچه خشک شد و افتاد، یک تکه از آن را در سوراخ موش مىگذارند، تا بچه باهوش و زرنگ شود یا در گوشه مدرسه چال مىکنند که درسخوان شود و یا در مسجد چال مىکنند که مؤمن شود.
در شاهرود ماما به اندازه یک بند انگشت دور ناف را با دو نخ پنبهاى به رنگهاى سیاه به منزله جن و سفید به منزله پرى گره مىزند که هواکش نداشته باشد. براى اینکه صبر نوزاد زیاد شود، کمى صبر در ناف نوزاد مىگذارد و گاه چند دانه سیاهدانه و کمى سنجد سوخته روى ناف نوزاد مىمالند تا زود خشک شود.
- شیوه سق برداشتن
در میبد گرد تربت را با گرد نبات در نعلبکى مىریزند، ماماچه انگشت کوچک خود را خیس کرده در گرد مىزند و به سق دهان کودک مىمالد.
در تهران ماما یا یک نفر کمغذاى چشمودل سیر، انگشت شستش را با آب دهان خیس کرده روى خاک تربت نرمکردهاى که همراه سیسمونى آمده بود، به سق بچه نهاده به طرف بالا فشار مىداد که بتواند پستان گرفته و دهانش براى غذا خوردن جا باز کند، خاک تربتش جهت تبرک بود.
گاه به جاى تربت انگشت بر انگشترى پنج تن مىزدند و سق نوزاد برمىداشتند.
مراقبتهاى سنتی و عامیانه خاص زنان زائو
تا وقتى زائو به حمام نرفته است، ماما هر روز دوبار به خانه زائو مىآید و نوزاد را تر و خشک مىکند و تعلیمات لازم را براى مراقبت از نوزاد به زائو و کسانش مىدهد، روز سوم به دستور وى هشت مثقال روغن کرچک و چهار مثقال روغن بادام شیرین به زائو مىدهند تا بخورد و هرگونه ثقل یا سنگینى که در معده و رودههایش باشد پاک شود، زائو در تمام مدتى که در حال استراحت است نباید ماست و سیب و آجیل بخورد و خصوصا از خوردن تخمه باید بپرهیزد زیرا خوردن ماست او را دچار خونریزى مىکند و خوردن سیب نیز وى را به مرض سیبک (نوعى بیمارى که از پیش آمدن مثانه و رحم و نمایان شدن قسمتى از رحم در دهانه خارجى مهبل ایجاد مىشود) مبتلا مىسازد. تخمه یا آجیل هم اگر بخورد، به بیمارى پیشگوزک گرفتار مىشود، یعنى باد معده به جاى خروج از مخرج از مهبل او خارج مىشود یا خون قاعدگى او متعفن مىشود.
رژیم غذایى سنتی مناسب زن زائو
در میبد:
اگر دخترزا باشد، مرغ که تا تخم نیامده و گوشت آن گرم است مىپزند و به زائو مىدهند. ولى اگر زائو سردى داشت، ترحلوا با آرد برنج و شکر و روغن گوسفند مىپزند و قبل از حمام به زائو مىدهند.
اگر نوزاد پسر بود، باید خنکى بخورد لذا گوشت خروس به او مىدهند و اگر زائو گرمى داشت، ترحلوا با آرد گندم و روغن گاو مىپزند و به او مىدهند.
در تهران، اولین غذا بعد از زایمان برنج خیس کرده و ماش پخته و عدس پخته آماده در خانه بود که اگر نوزاد پسر بود، ماشپلو و اگر دختر بود، عدسپلو به او مىدادند.
در اصفهان
1. خوراندن اغذیهاى که گرمى زیاد داشته باشد مانند گداخته (اغذیهاى که در مخلوط آرد تفتیده، مغز بادام، گردو، پسته و نبات و شیرینى و ادویه گرم و زعفران و روغن حیوانى تهیه مىشود) طبع زائو را عوض مىکند.
2. بعد از زایمان براى برگرداندن طبع زائویى که دختر زاییده باشد مخلوطى از نخود الوند، بهمن پیچ دهن باز و بسته (شبیه هسته آلبالوى ترکیده یا نترکیده)، نارگیل، خرما خارک و تخم زردک که همه با هم کوبیده و با شیر و قند مخلوط مىکنند و تا سه روز به زن مىخورانند.
3. خوردن دمکرده لیمو عمانى بعد از حمام زایمان (روز دهم زایمان) طبع زائو را عوض مىکند.
4. خوردن ذرهاى تریاک درحالىکه زائو داخل خزینه حمام زایمان باشد و به دنبال آن بعد از سه روز زیرهتاب به او بخورانند؛ باعث خواهد شد که زن دخترزا در زایمان بعدى پسر بزاید. همچنین براى پاک شدن مواد زائد اندرون به مادر و بچه گز علفى مىدهند.
در کرمان غذایى که از آرد و روغن و زیره و زردچوبه و تخم شربتى و بادیان (رازیانه) به نام چارشربتو تهیه کردهاند به زائو مىدهند.
آداب سنتی و عامیانه برای حمام زایمان
زائو را که به حمام مىبردند، اعضاى مختلف بدن او را که ممکن بود در اثر زایمان دچار آسیب شده باشد، با روشهاى زیر درمان مىکردند:
تنمالى:
در مهریز زائو را در حمام تنمالى مىکنند، به داروها و موادى که براى این منظور به کار مىبردند دستگاه تنمال مىگفتند که شامل مومیایى، گردو، روغن گوسفند، زردچوبه، فوفل، تخم گشنیز و تخم شبت بود، همه این مواد را با هم مخلوط کرده خمیرى از آن مىساختند و به حمام مىبردند، در آنجا زائو را دمر روى کف داغ حمام مىخواباندند، یک دلاک روى سر و یکى هم روى باسن زائو مىنشست و این معجون را با فشار دست روى تن زائو مىمالیدند.
در میبد نیز از این شیوه درمان استفاده مىشد، با این تفاوت که از قرص کمر هم استفاده مىکردند و تخم گشنیز به شکم زائو مىمالیدند که به جاى خود برگردد و بزرگ نشود.
در اصفهان براى این منظور پوست انار به کار مىبردند.
در طالبآباد مومیایى را در روغن فرو برده در حمام به تن زائو مىمالند، سپس دست و پاى او را مالش داده و چند لحظه لگن آب گرمى را بر پشت او نگه مىدارند.
در خراسان قبل از حرکت براى رفتن به حمام یک قرص کمر را مىکوبند و روى یک بشقاب ماقوت مىریزند و به زائو مىدهند، بخورد. وقتى وارد صحن حمام شد مقدارى انبار (سرگین خشکشده اسب و الاغ و استر) و تخم شوید در کف حمام جایى که گرمتر است مىریزند و زائو را به شکم روى آنها مىخوابانند، ماما قدرى روغن مومیایى با روغن بلسان مخلوط مىکند و به پشت و کمر زائو مىمالد و مدتى با کف دست پشت و کمر او را مالش مىدهد تا روغنها جذب بدن شود، گرمى انبارها و کف حمام و مالش موجب عرق کردن بدن زائو مىشود.
دستورات سنتی و عامیانه برای تقویت رحم (زهدان):
در خراسان وقتى بدن زائو گرم شد و به عرق افتاد براى تقویت زهدان تخممرغى شکسته، زرده آن را روى کیسه حمام در دهانه مهبل زائو مىگذارند که با نشستن زائو جذب مهبل مىشود، سپس ماما در طرف راست و دلاک در طرف چپ زائو مىنشینند و کف پاهاى خود را به پهلوى او مىگذارند و دستهاى خود را از جلو و پشت زائو به هم قلاب مىکنند و با کف پاى خود از دو طرف به پهلوى زائو فشار مىآورند و این عمل را چند بار تکرار مىکنند تا رحم زائو در شکمش جابهجا شود.
روشهای سنتی برای حفظ دندان زن زائو (شیرده):
چون زائو در هنگام زایمان فشار به دندانهاى خود مىآورد، در میبد براى اینکه دندان آسیب نبیند، فوفل مىسابیدند و با نبات پاى ریشه دندان مىگذاشتند.
در خراسان براى استحکام دندانها نیز کمى گل انار پارسى با فوفل و قهوه خام و ماش برشته مخلوط کرده و در هاونى مىکوبند و گرد آن را روى دندان و لثه زائو مىریزند. زائو تا رسیدن به خانه درحالىکه دستمالى جلوى دهان گرفته آن را در دهان نگه مىدارد.
دستورات سنتی و عامیانه برای پسرزا شدن:
در میبد اگر زنى دختر مىزایید، در حمام هفت عدد فلفل به او مىدادند که وقتى زیر دوش رفت آن را قورت بدهد و چند دانه خرما هم بخورد تا فرزند بعدى او پسر باشد.
دستورات سنتی و عامیانه برای مراقبت از ناف:
در خراسان زائو در تمام مدتى که در حمام است، باید کف دست یا شست خود را روى نافش بگذارد و مراقب باشد که آب به داخل نافش نرود وگرنه رودهاش آب مىکشد.
مراقبت های سنتی و عامیانه بعد از حمام:
در خراسان بعد از خروج از حمام در سربینه بار دیگر قرص کمر اینبار با بشقاب فرنى به زائو مىدهند، در خانه پس از استراحت کوتاه اندکى فوفل دم مىکنند و قدرى نبات در آن مىریزند و به زائو مىدهند، بخورد تا زیر دلش قوت بگیرد.
دستورات سنتی و عامیانه برای رفع لک صورت زائو
در خراسان یکى از زنان اندکى گرد گل انار پارسى که قبلا از پارچه نازکى در کرده باشند، در یک قاشق آبلیمو مىریزد و به صورت زائو مىمالد تا لک و پیس چهرهاش برطرف شود.
در لرستان قرص کمر و گل انار فارسى (گلى بود شبیه گل انار که از فارس مىآوردند) مىسابیدند و به صورت زائو مىمالیدند که لک و پیس آن برطرف شود یا سپیداب را با چربى مخلوط مىکنند و به چهره مىمالند و این عمل چندین روز تکرار مىشود.
در اصفهان از سفیداب کف و حب المهلب استفاده مىشود.
در خراسان مغز پیاز بیابانى را روى سنگ مىسایند و با چند قطره سرکه مخلوط مىکنند و بر پوست صورت مىکشند.
در سنقر داروى ترنج یا حنا را روى صورت مىمالند یا کف سمنو را در موقع پخت گرفته بر روى صورت مىمالند.
دستورات عامیانه پیش از شروع شیردهى به نوزاد:
در خراسان نوزاد را گاهى تا سه روز یا سه اذان شیر نمىدهند زیرا قبل از آن باید اندرون بچه را از خون و کثافات خالى کرد، براى این منظور مقدارى کره و بارهنگ و نبات را با هم مخلوط مىکنند و در هاونى مىکوبند و اندکاندک با انگشت سبابه به دهان نوزاد مىگذارند تا مزاجش به کار افتد.
در یزد ابتدا کمى مسکه یا سرشیر در آب جوش ریخته به بچه مىدهند، یا عناب و گل گنو را مىجوشانند و به بچه مىدهند.
دستورات سنتی و عامیانه برای افزایش شیر مادر:
در تهران اگر در اثر سردى بود، باید گوشت قرمز و کباب و مرغ و پسته و بادام و انگور قرمز و خربزه و سیب و گلابى و انار شیرین بخورد. اگر از صفرا و خشکى مزاج بود، باید دوغ و آب لیموترش بخورد و مقدار غذا را کم کرده و از گوشت، تخممرغ، چربى و شیرینى پرهیز کند و از اسفناج، هندوانه، جوجه خروس، آلو، هلو، برنج و آش جو استفاده کند.
در خراسان براى زیاد کردن شیر با زیره سبز و آرد برنج و شیر گاو حریره مىپزند و به زائو مىدهند.
درمانهای سنتی برای پرشیرى و پستاندرد:
در طالبآباد علت آن را بىوقتى شدن (جنزدگى) یا مو گرفتن لوله پستان مىدانند، براى درمان مقدارى گلپر را در قدرى آب حمام ریخته آن آب را روى سر بچه مىریزند و موى سر زن را روى پستانش شانه مىکنند.
در تهران در مواردى که زیادى شیر موجب پستاندرد مىشد، براى کم کردن آن اگر سرد مزاج بود، بر پستانش روغن گل سرخ یا لاک و مردارسنگ ممزوج مىمالند و اگر گرممزاج بود، عدس را در سرکه پخته مىخورند و همان را کوبیده بر پستان مىبندند یا لعاب اسفرزه بر پستان مىمالند.
در گیلان رب گوجهسبز به پستان مىمالند یا یک زن باتجربه پستانهاى زائو را مىمکد و شیر زیادى را مىگیرد تا پستان سبک شود.
در سروستان براى کم شدن شیر روزانه یک استکان از دمکرده شیرزاد و در حد توان میوه فصل مىخورند.